|
رحمن قهرمانپور
اشاره
نزديك به چهار ماه از برگزاري انتخابات پارلماني در عراق مي گذرد و هنوز گروههاي سياسي و ائتلاف ها در مورد تركيب حكومت (نخست وزير، رئيس مجلس و رئيس جمهور) به توافق نرسيده اند. در حالي كه در دو ماه گذشته دو ائتلاف بزرگ شيعيان يعني دولت قانون به رهبري نوري المالكي و ائتلاف وطني عراق به زعامت حكيم به تشكيل ائتلاف نزديك شده بودند، در روزهاي گذشته اعلام شد به احتمال زياد اياد علاوي رهبر ائتلاف العراقيه در حكومت حضور خواهد داشت. هر چند ساير ائتلاف ها واكنشي به اين خبر نشان نداده اند، به نظر مي رسد احتمال حضور علاوي در ساختار قدرت جدي است.
چرا علاوي مي تواند گزينه مناسبي براي مالكي باشد؟
هر چند دو ائتلاف بزرگ شيعيان توانستند در مجموع بيشترين كرسي هاي پارلمان را از آن خود كنند، فهرست العراقيه بود كه توانست به تنهايي بيشترين كرسي ها را در پارلمان به دست آورد. حرف و حديث هاي زيادي در مورد نحوه پيروزي اين فهرست وجود داشت. عده اي از جمله نوري المالكي معتقد به دستكاري آرا در برخي استان ها بودند. ديگر شيعيان نيز معتقد بودند اياد علاوي بهمراه صالح المطلگ و طارق الهاشمي مورد حمايت جدي سني ها از يك طرف و آمريكا از طرف ديگر قرار دارند و لذا آنها مي كوشند به هر نحو ممكن فهرست العراقيه پيروز شود. شايد با عنايت به حمايت هايي از اين نوع بود كه علاوي پيش از اعلام نتايج انتخابات مواضعي منفي عليه ايران داشت. شايد تصور او اين بود كه فهرست العراقيه مي تواند با جلب حمايت متحدان منطقه اي و فرا منطقه اي خود به يك پيروزي قاطع در انتخابات پارلماني دست يابد. او وقتي احتمال ائتلاف نوري المالكي و حكيم را جدي ديد، مواضع خود را در مورد ايران تغيير داده تلويحاً تاكيد كرد بدون نظر مثبت ايران احتمال موفقيت او چندان زياد نيست.
با اين حال در صحنه داخلي عراق، نقش علاوي از چند نظر حايز اهميت است.
1- در شرايط كنوني كه عراق در حال ورود به مرحله ثبات نسبي و عبور از ناامني فراگير است، فهرست العراقيه و حاميان آن نقش مهمي در اين روند دارند و مي توانند در آن اخلال ايجاد كنند. نه آمريكا و نه نوري المالكي خواهان بروز چنين شرايطي نيستند.
2- نوري المالكي در استراتژي سياسي خود در صدد بازي كردن نقش امنيت ساز در عراق مي باشد، نقشي كه در انتخابات شوراها در سال 2008 زمينه ساز پيروزي او شد. بعثي ها در معناي كلان خود مانعي جدي در اين راستا به شمار مي روند، ضمن آنكه نوري المالكي بحث ادغام بعثي ها در ساختار سياسي و اداري را مطرح كرده است. اين دو ملاحظه باعث مي شود نوري المالكي براي اجراي استراتژي خود به اياد علاوي و فهرست العراقيه نزديك تر شود، امري كه با رضايت نسبي آمريكا نيز همراه است.
3- اياد علاوي يك شيعه سكولار است كه با سني ها و بعثي ها روابط نزديك دارد. اين در حاليست كه صدري ها و حاميان جعفري و مجلس اعلا برخي انتقادهاي جدي نسبت به مالكي دارند و او را به رفيق نيمه راه بودن متهم مي كنند. در چنين شرايطي مالكي بي ميل نيست از سايه مجلس اعلا و متحدان آن بيرون بيايد و علاوي مي تواند گزينه مناسبي باشد. مالكي مي تواند با يك ائتلاف تاكتيكي با مالكي هم حمايت سني ها را جلب كند و هم رقباي داخلي خود در ميان شيعيان غير سكولار را تضعيف كند.
4- نوري المالكي تنها با دو كرسي از فهرست العراقيه عقب افتاد و اين نشان مي دهد استراتژي انتخاباتي وي چندان هم ناموفق نبوده است. كانون استراتژي مزبور ايجاد امنيت و قانون در عراق است. سني ها و بعثي ها اصلي ترين چالش و مانع در اين راستا به شمار مي روند، ضمن آنكه شيعيان غير سكولار بدلايل مختلف در صدد تضعيف جدي نوري المالكي نخواهند بود. از اين رو ائتلاف با علاوي گامي ديگر در اجراي استراتژي نوري المالكي است، مخصوصاً اگر علاوي پست رياست جمهوري را در اختيار بگيرد. علاوي مي تواند نقش پل ارتباطي ميان مالكي و سني ها را بازي كرده، زمينه ظهور و تثبيت وي به عنوان يك چهره ملي فرا قوميتي در عراق را فراهم آورد.
5- علاوي واقف است كه در شرايط فعلي، مالكي بيشترين پتانسيل را براي ائتلاف با وي دارد. كردها از مواضع العراقيه در مورد اقليم كردستان و وضعيت آينده كردها نگران هستند و مجلس اعلا و صدري ها نيز مخالف جدي بازگشت بعثي ها به عرصه سياسي با نام هاي جديد مي باشند. در نتيجه العراقيه شانس چنداني براي ائتلاف با آنها ندارد. احتمالاً رهبران العراقيه يعني علاوي، صالح المطلگ و طارق الهاشمي ائتلاف با دولت قانون مالكي را اقدامي تاكتيكي براي عبور از مرحله حساس فعلي مي دانند.
6- آمريكايي ها نيم نگاهي به مالكي و علاوي بصورت همزمان دارند و مي خواهند آثار عملي اقدامات آنها را ببينند و سپس دست به گزينش بزنند. آمريكا نه تمايل به ناراضي كردن شيعيان دارد و نه مي خواهد سني ها و بعثي ها را از دست بدهد. ضمن اينكه مي داند عمده ناامني ها در عراق كار بعثي ها و حاميان آنها در منطقه است. در چنين شرايطي ائتلاف مالكي با علاوي مي تواند منافع آمريكا را بيشتر از ائتلاف مالكي – حكيم تأمين كند.
7- بدلايل مختلف جريان ها و گرايش هاي ناسيوناليستي در عراق در حال تقويت شدن مي باشند و نتايج انتخابات نيز گواه اين امر بود. مالكي و علاوي مي خواهند از اين جريان براي تقويت موقعيت سياسي خود استفاده كنند. در حالي كه كردها و تا حدي كمتر صدري ها و مجلس اعلا نگران اين روند هستند.
چالش هاي پيش روي ائتلاف مالكي / علاوي
1- كردها تمايل چنداني به پست رياست مجلس ندارند و بهمين دليل واكنش اوليه آنها نسبت به احتمال رياست جمهوري علاوي منفي بوده است. اگر توجه كنيم در دوره پيش رو اختيارات قانوني رئيس جمهور بيشتر از دور قبل خواهد بود، اين نگراني قابل درك است. سني ها و بعثي ها به شدت مخالف خود مختاري وحتي فدراتيو شدن اقليم كردستان هستند و لذا رياست جمهوري علاوي باعث نارضايتي كردها خواهد شد. در چنين شرايطي احتمال اعلام خود مختاري كردها بيشتر از گذشته مي شود كه مي تواند مشكلات جديدي را براي عراق بوجود آورد.
2- بخشي از حمايت هاي صورت گرفته از نوري المالكي ريشه هاي مذهبي دارد و لذا در صورتي كه وي عليه جريان صدري ها و مجلس اعلا وارد عمل شود، محبوبيت خود را در ميان بخشي از شيعيان غيرسكولار از دست خواهد داد و اين در حالي است كه فعلاً نوري المالكي نمي تواند در سبد آراي خود جاي خالي آراي اين عده را پر كند. آراي ريزش شده از مالكي احتمالاً به سمت مجلس اعلا و ساير شيعيان غيرسكولار متمايل خواهند شد.
3- موقعيت نوري المالكي در ائتلاف با علاوي شكننده تر و ضعيف تر از موقعيت وي در ائتلاف با ائتلاف وطني شيعيان و كردها خواهد بود. علاوي در بهره برداري از جريان رو به گسترش ناسيوناليسم در عراق موفق تر از مالكي مي تواند عمل كند، ضمن آنكه حمايت جدي برخي كشورهاي منطقه و در صدر آنها عربستان را هم خواهد داشت. اما مالكي با ناراضي كردن ايران، قادر به جلب حمايت عربستان نخواهد بود و از اين رو همزمان با چالش شيعي و كردي در داخل و حاميان بعثي ها در منطقه مواجه خواهد شد. براساس اين تحليل ورود مالكي به ائتلاف مزبور بيشتر از آنكه به سود او باشد به نفع جريان العراقيه است. آيا مالكي از ترس دوستان رقيب به دامن رقباي استراتژيك پناه خواهد برد؟
4- شايد نوري المالكي در استراتژي خود بدنبال ايجاد موازنه ميان بازيگران اصلي صحنه عراق است و ائتلاف با علاوي را كليد اين موازنه مي داند. در اين موازنه ايران، كردها و شيعيان غيرسكولار در يك طرف و سني ها و عربستان و آمريكا در طرف ديگر قرار دارند. اما ايجاد موازنه ميان اين گروهها آن اندازه كه روي كاغذ سهل است در صحنه عملي سياست دشوار است. عربستان به ندرت مي تواند از ظرفيت مالي خود فراتر رود و نقش سوريه هم حالت محدود تخريبي دارد. لذا هم وزن فرض كردن آنها با ايران مي تواند يك اشتباه استراتژيك از طرف مالكي باشد. واضح است كه در شرايط فعلي مالكي نمي تواند خود را بر بازيگران عرصه عراق تحميل كند. او تنها گزينه نيست و گزينه هاي هم وزن او كم نيستند.
نتيجه گيري
با اينكه ائتلاف العراقيه و دولت قانون حايز اكثريت در پارلمان خواهد بود و از لحاظ قانوني مشكلي پيش روي آن وجود ندارد، در عرصه عملي تحقق اين امر با موانع و چالش هايي همراه خواهد بود كه مي تواند روند تثبيت نسبي اوضاع امنيتي در عراق را با خطرات جدي مواجه كند. سر خوردگي كردها و بخشي از شيعيان به اندازه سرخوردگي سني ها و بعثي ها و حتي بيشتر از آن اهميت داشته و مي تواند آثار عملي بر صحنه امنيتي – سياسي عراق داشته باشد. ائتلاف مالكي – علاوي بيشتر از آنكه استراتژيك و طولاني مدت باشه، تاكتيكي است و هر دو طرف به آن به مثابه مرحله گذاري نگاه مي كنند كه مي تواند محبوبيت آنها را در عراق افزايش دهد. نيازي به تذكر نيست كه صحنه عملي سياست بسيار پيچيده تر از صحنه نظري است و مالكي نبايد اين نكته را دست كم بگيرد.
|